Tuỳ chỉnh đọc
Cỡ chữ
Kiểu chữ
Giãn dòng
Nền

Tủ thuốc gia đình và sơ cứu thường gặp: sốt, bỏng, hóc dị vật

Sơ đồ tóm tắt: Tủ thuốc gia đình và sơ cứu thường gặp: sốt, bỏng, hóc dị vật

Giới thiệu

Dành cho: mọi gia đình, nhất là nhà có trẻ nhỏ và người cao tuổi · Thời gian đọc: khoảng 12 phút · Cần chuẩn bị: một hộp hoặc túi có nắp đặt nơi cao, khô, mát; nhiệt kế; danh sách số điện thoại khẩn cấp; và 30 phút kiểm tra thuốc trong nhà.

Tủ thuốc và sơ cứu: chuẩn bị trước để bình tĩnh khi cần

Tai nạn nhỏ trong nhà xảy ra bất cứ lúc nào: con sốt giữa đêm, bé bị bỏng nước sôi, người già nghẹn thức ăn, ai đó đứt tay khi nấu cơm. Ở những lúc ấy, điều làm người ta hoảng không phải là vết thương, mà là không biết làm gì và không có đồ trong tay. Một tủ thuốc gọn, kiểm tra đều và vài kỹ năng sơ cứu cơ bản giúp bạn xử lý đúng phần việc của mình và biết khi nào phải gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế.

Cần nói rõ giới hạn: sơ cứu là biện pháp ban đầu để giảm tổn thương và giữ an toàn cho đến khi có trợ giúp y tế; nó không thay thế việc khám và điều trị. Tủ thuốc gia đình chỉ nên chứa những thứ an toàn, dùng đơn giản; thuốc kê đơn (kháng sinh, thuốc huyết áp...) phải theo chỉ định của bác sĩ, không tự dùng và không cho người khác dùng. Mọi nội dung dưới đây chỉ mang tính tham khảo chung, hãy học thêm qua lớp sơ cứu chính thống của Chữ thập đỏ hoặc cơ sở y tế địa phương.

Tủ thuốc gia đình: nên có gì, để đâu, kiểm tra thế nào

Vị trí và bảo quản:

• Để nơi khô, mát, tránh ánh nắng, tránh nhà bếp nóng và nhà tắm ẩm. Hộp kín, có nhãn.

• Ngoài tầm với của trẻ em, tốt nhất có khóa. Trẻ có thể nuốt nhầm thuốc vì tưởng là kẹo, đây là nguyên nhân ngộ độc thường gặp.

• Thuốc giữ trong bao bì gốc có nhãn, hạn dùng và hướng dẫn. Không đổ lẫn nhiều loại vào một chai.

• Thuốc cần bảo quản lạnh theo ghi trên nhãn.

Dụng cụ cơ bản:

• Nhiệt kế (điện tử hoặc tai/trán), ghi rõ cách đo.

• Băng cá nhân, gạc vô trùng, băng cuộn, băng dính y tế, băng tam giác.

• Kéo nhỏ, nhíp, găng tay dùng một lần, khẩu trang.

• Nước muối sinh lý để rửa vết thương, rửa mắt, rửa mũi.

• Dung dịch sát khuẩn vết thương theo khuyến cáo của cơ sở y tế; bông không dùng trực tiếp lên vết thương hở sâu.

• Túi chườm, gói gel lạnh; muỗng đong, ống bơm liều dành cho trẻ nhỏ.

• Đèn pin nhỏ, đồng hồ có kim giây hoặc điện thoại.

• Sổ ghi thông tin: nhóm máu, dị ứng thuốc của từng người, bệnh nền, thuốc đang dùng, số điện thoại bác sĩ gia đình.

Thuốc thường dùng (không kê đơn), dùng theo hướng dẫn:

• Thuốc hạ sốt, giảm đau phù hợp tuổi (ví dụ paracetamol dạng gói/siro cho trẻ, dạng viên cho người lớn). Liều tính theo cân nặng và tuổi, nhất là trẻ em; hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.

• Dung dịch bù nước đường uống (oresol) khi tiêu chảy, nôn, theo hướng dẫn pha.

• Thuốc dùng ngoài: dung dịch hoặc kem bôi cho vết côn trùng đốt, kem chống hăm cho trẻ.

• Thuốc chống dị ứng, thuốc cảm ho chỉ dùng khi đã được bác sĩ hay dược sĩ tư vấn, đặc biệt với trẻ nhỏ: thuốc ho, cảm có nhiều thành phần không dành cho trẻ nhỏ nếu chưa có chỉ định.

• Thuốc riêng của người bệnh mạn tính: huyết áp, tiểu đường, hen... theo đơn bác sĩ, để riêng và ghi tên.

Không nên có hoặc không nên tự dùng: kháng sinh còn thừa từ đợt trước; thuốc của người này cho người khác; aspirin cho trẻ nhỏ; thuốc không rõ nguồn gốc, hết hạn, mất nhãn, đổi màu, vón cục; thuốc "gia truyền" không rõ thành phần.

Kiểm tra định kỳ: mỗi 3–6 tháng, kiểm tra hạn dùng, tình trạng, bổ sung thiếu. Thuốc hết hạn không vứt thẳng vào thùng rác hay xả bồn cầu; gom và mang đến điểm thu gom thuốc hết hạn của hiệu thuốc hoặc cơ sở y tế nếu địa phương có, hoặc làm theo hướng dẫn thải bỏ an toàn.

Sốt: khi nào tự chăm tại nhà, khi nào đi khám

Sốt là phản ứng của cơ thể với nhiễm trùng hoặc viêm. Bản thân sốt không hẳn là xấu; điều cần quan tâm là nguyên nhân và tình trạng chung của người bệnh.

Đo nhiệt độ đúng: dùng nhiệt kế sạch, theo hướng dẫn của nhà sản xuất; đo khi nghỉ ngơi, không vừa ăn nóng hoặc vừa tắm. Thông thường coi là sốt khi nhiệt độ từ khoảng 38 độ C trở lên.

Chăm sóc tại nhà với người lớn và trẻ lớn khỏe:

• Nghỉ ngơi, mặc đồ thoáng, giữ phòng thoáng mát (không quá lạnh hoặc ủ kín).

• Uống đủ nước (nước lọc, oresol, nước trái cây loãng, canh), ăn nhẹ.

• Dùng thuốc hạ sốt theo liều phù hợp khi thấy khó chịu, không nhất thiết phải hạ về 37 độ C. Đừng dùng hai thuốc chứa cùng hoạt chất (ví dụ hai loại thuốc cảm đều có paracetamol).

• Theo dõi nhiệt độ, tinh thần, nước tiểu, ăn uống, phát ban.

• Không dùng aspirin cho trẻ nhỏ; không lau mình bằng cồn; không chườm lạnh quá mức làm run rẩy.

Cần đi khám hoặc cấp cứu ngay khi:

• Trẻ dưới 3 tháng tuổi bị sốt (từ 38 độ C trở lên).

• Sốt cao kéo dài hơn 2–3 ngày, hoặc sốt ở trẻ nhỏ kèm bỏ ăn, ngủ li bì.

• Co giật, cứng cổ, đau đầu dữ dội, phát ban dạng chấm đỏ không mất khi ấn, nôn nhiều.

• Khó thở, thở nhanh, môi tím, đau ngực.

• Dấu hiệu mất nước: ít nước tiểu, khô miệng, mắt trũng, không khóc ra nước mắt.

• Đau bụng dữ dội, đau tai, đau họng nặng không nuốt được.

• Người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền (tim, phổi, thận, tiểu đường, suy giảm miễn dịch) bị sốt.

• Sốt sau khi đi vùng dịch, tiếp xúc người bệnh truyền nhiễm.

Khi sốt xuất huyết lưu hành, sốt kèm đau người, mệt, nên đi khám sớm theo hướng dẫn của cơ quan y tế địa phương, không tự dùng aspirin hoặc thuốc kháng viêm không steroid khi chưa được hướng dẫn.

Bỏng: xử lý đúng trong những phút đầu

Bỏng thường gặp trong bếp: nước sôi, dầu nóng, bàn là, nồi cơm, bếp. Trẻ nhỏ dễ bị bỏng nước nóng, phích nước, bát canh.

Các bước sơ cứu bỏng nhiệt:

1. Đưa người ra khỏi nguồn nhiệt. Tắt bếp, dập lửa nếu có thể, cẩn thận để mình không bị bỏng thêm.

2. Làm mát vết bỏng ngay bằng nước sạch mát chảy nhẹ (không dùng nước đá lạnh) trong khoảng 20 phút, càng sớm càng tốt. Việc làm mát giúp giảm đau và hạn chế vết bỏng lan sâu.

3. Cởi bỏ quần áo, nhẫn, vòng, đồng hồ ở vùng bỏng trước khi sưng phồng, trừ khi quần áo dính chặt vào da (đừng giật ra, để nhân viên y tế xử lý).

4. Che phủ nhẹ bằng gạc vô trùng không dính hoặc màng bọc thực phẩm sạch, hoặc vải sạch. Không quấn chặt.

5. Giảm đau nếu cần bằng thuốc giảm đau thông thường theo liều.

6. Giữ ấm cơ thể nếu bỏng diện rộng, tránh làm lạnh cả người.

Những điều KHÔNG làm:

• Không bôi kem đánh răng, nước mắm, bơ, dầu, mỡ trăn, lòng trắng trứng, thuốc lá, nước đá, các loại lá hoặc thuốc dân gian. Chúng có thể gây nhiễm trùng, giữ nhiệt và cản trở bác sĩ đánh giá.

• Không chọc vỡ bóng nước.

• Không dán băng dính trực tiếp lên da bỏng.

• Không để bệnh nhân tự lái xe đi khám khi đau nhiều.

Đi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế khi:

• Bỏng ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai.

• Bỏng rộng (lớn hơn lòng bàn tay người bệnh), bỏng sâu (da trắng, xám, đen, mất cảm giác), bóng nước lớn.

• Bỏng ở mặt, mắt, miệng, cổ, bàn tay, bàn chân, vùng sinh dục, khớp.

• Bỏng điện, bỏng hóa chất (rửa nhiều nước liên tục trước khi đi), bỏng do hít khói, bỏng khi cháy nổ.

• Bỏng có dấu hiệu nhiễm trùng: đỏ lan, mủ, sốt, mùi hôi.

Phòng ngừa: để phích nước, nồi canh xa mép bàn, không bế trẻ khi đang cầm đồ nóng, đặt nước nóng vào nước lạnh khi pha tắm (không ngược lại), kiểm tra nhiệt độ nước, che ổ điện, không để dây bàn là thòng.

Hóc dị vật: nhận biết và xử lý

Hóc dị vật (đường thở bị chặn) là cấp cứu: thiếu oxy trong vài phút có thể nguy hiểm đến tính mạng. Thức ăn nhỏ, cứng, tròn (hạt, nho, kẹo, đậu phộng, xúc xích), đồ chơi nhỏ, nút áo, pin cúc áo là nguyên nhân thường gặp ở trẻ.

Phân biệt:

• Ho được, nói được, thở được: đường thở chưa bị chặn hoàn toàn. Khuyến khích người bệnh ho mạnh, không vỗ lưng hoặc đưa tay móc miệng bừa bãi. Theo dõi sát.

• Không ho được, không nói được, không thở được, tay ôm cổ, mặt tím tái: đường thở bị chặn hoàn toàn. Gọi cấp cứu (hoặc nhờ người gọi) và bắt đầu xử trí ngay.

Người lớn và trẻ trên 1 tuổi (còn tỉnh):

1. Hỏi "Bạn có bị nghẹn không?" Nếu người bệnh gật đầu và không nói được, bắt đầu.

2. Cúi người bệnh về phía trước, vỗ mạnh 5 cái vào giữa hai bả vai bằng gót bàn tay.

3. Nếu chưa ra, ấn bụng (thủ thuật Heimlich): đứng sau người bệnh, vòng tay qua bụng, nắm tay đặt phía trên rốn dưới mũi ức, tay kia nắm lên, giật mạnh vào trong và lên trên 5 lần.

4. Luân phiên 5 vỗ lưng và 5 ấn bụng đến khi dị vật ra hoặc người bệnh mất ý thức.

5. Nếu người bệnh ngất, ngừng thở: đặt nằm xuống đất, gọi cấp cứu, bắt đầu hồi sinh tim phổi (ép tim) theo hướng dẫn và kiểm tra miệng xem có dị vật nhìn thấy không.

6. Phụ nữ mang thai hoặc người béo: ấn ngực thay vì ấn bụng.

Trẻ dưới 1 tuổi: không ấn bụng.

1. Đặt bé nằm sấp dọc cẳng tay, đầu thấp hơn thân, tựa đùi bạn, đỡ chắc hàm (không bóp cổ).

2. Vỗ 5 cái vào lưng giữa hai bả vai bằng gót bàn tay.

3. Lật bé nằm ngửa trên cẳng tay, đầu thấp, ấn 5 cái ở giữa ngực (dưới đường nối hai núm vú) bằng hai ngón tay.

4. Lặp lại 5 vỗ lưng + 5 ấn ngực cho đến khi dị vật ra hoặc bé bất tỉnh.

5. Nếu bé bất tỉnh, gọi cấp cứu, ép tim hồi sinh theo hướng dẫn.

Lưu ý:

• Không dùng ngón tay móc mù vào cổ họng vì có thể đẩy dị vật sâu hơn; chỉ lấy khi nhìn thấy rõ.

• Không dốc ngược trẻ lớn, không cho uống nước, không ăn cơm cục để "đẩy xuống".

• Sau khi dị vật ra, vẫn nên đưa đi khám nếu đã ho, thở khò khè, đau ngực, hoặc phải ấn bụng/ngực.

• Nuốt pin cúc áo, nam châm là cấp cứu: đến bệnh viện ngay, không chờ triệu chứng.

• Phòng tránh: cho trẻ ngồi khi ăn, không vừa ăn vừa chạy chơi, cắt nhỏ nho, xúc xích; không cho hạt nguyên cho trẻ dưới 4–5 tuổi; để đồ chơi nhỏ tránh xa trẻ nhỏ.

Rất nên học thực hành các thủ thuật này tại lớp sơ cứu có người hướng dẫn; đọc chỉ là bước đầu.

Vài tình huống nhanh khác và số cần nhớ

• Đứt tay, chảy máu: rửa tay, đeo găng nếu có; ép trực tiếp bằng gạc sạch 5–10 phút, nâng cao vùng chảy máu; nếu máu thấm, đặt thêm gạc lên, không bỏ lớp đầu. Đi khám nếu vết sâu, rộng, không cầm sau 10–15 phút, dị vật cắm sâu (không rút ra), vết cắn động vật.

• Chảy máu cam: ngồi cúi nhẹ về phía trước, bóp phần mềm của mũi 10 phút, thở bằng miệng. Không ngửa đầu ra sau.

• Ngộ độc, nuốt nhầm thuốc/hóa chất: gọi trung tâm chống độc hoặc cấp cứu; mang theo chai, vỏ thuốc; không tự gây nôn nếu chưa có hướng dẫn.

• Côn trùng đốt, rắn cắn: rắn cắn cần đến cơ sở y tế ngay, hạn chế vận động vùng bị cắn; không rạch, không hút, không garô chặt.

• Chấn thương đầu, ngã: theo dõi nôn, buồn ngủ bất thường, quấy khóc dữ dội, co giật; có dấu hiệu thì đi cấp cứu.

• Điện giật: ngắt nguồn điện trước khi chạm người bị nạn.

Số khẩn cấp ở Việt Nam (kiểm tra thông tin hiện hành): cấp cứu y tế 115, cứu hỏa 114, công an 113. Ghi các số này cùng địa chỉ nhà, số của bệnh viện gần nhất và người thân vào chỗ dễ thấy, để ai trong nhà (kể cả người giúp việc, ông bà) cũng đọc được. Khi gọi, nói rõ địa chỉ, tình trạng, số người cần trợ giúp, số điện thoại gọi lại.

Việc làm ngay hôm nay

☐ Chọn một hộp có nắp, dán nhãn "Tủ thuốc", đặt nơi cao, khô, mát, ngoài tầm trẻ.

☐ Kiểm tra tất cả thuốc trong nhà: bỏ thuốc hết hạn, mất nhãn, thuốc không rõ nguồn gốc theo cách thải bỏ an toàn.

☐ Bổ sung đồ thiếu: nhiệt kế, gạc, băng, nước muối sinh lý, găng tay, ống bơm liều cho trẻ.

☐ Ghi danh sách thông tin y tế của từng người (dị ứng, bệnh nền, thuốc đang dùng) và số khẩn cấp, dán cạnh tủ.

☐ Đọc lại các bước sơ cứu bỏng và hóc dị vật; tập thủ thuật vỗ lưng - ấn bụng trên búp bê hoặc cùng cả nhà.

☐ Đăng ký lớp sơ cứu của Chữ thập đỏ hoặc cơ sở y tế địa phương.

☐ Rà soát nguy cơ trong bếp, phòng tắm: nước nóng, ổ điện, vật nhỏ, hóa chất.

☐ Đặt lịch nhắc kiểm tra tủ thuốc mỗi 3–6 tháng.

Khi nào nên hỏi ý kiến bác sĩ

Tài liệu này mang tính tham khảo chung, không thay thế ý kiến của bác sĩ và không phải hướng dẫn chẩn đoán hay kê đơn. Liều thuốc, thuốc cho trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và người có bệnh nền phải theo chỉ định của bác sĩ hoặc dược sĩ. Khi có dấu hiệu nguy hiểm (khó thở, co giật, bỏng nặng, hóc dị vật không ra, bất tỉnh), hãy gọi cấp cứu ngay và đừng chờ. Quy trình sơ cứu có thể cập nhật theo hướng dẫn mới của cơ quan y tế; hãy kiểm tra thông tin hiện hành.