Tuỳ chỉnh đọc
Cỡ chữ
Kiểu chữ
Giãn dòng
Nền

Dạy con quản lý cảm xúc: gọi tên, hít thở, chọn cách thể hiện

Sơ đồ tóm tắt: Dạy con quản lý cảm xúc: gọi tên, hít thở, chọn cách thể hiện

Giới thiệu

Dành cho: bố mẹ, ông bà có con 3–10 tuổi · Thời gian đọc: khoảng 10 phút · Cần chuẩn bị: một tờ giấy để vẽ "bảng cảm xúc" cùng con, và sự kiên nhẫn trong vài tuần đầu.

Cảm xúc không xấu, chỉ có cách thể hiện là cần học

Con hét lên vì bị lấy mất đồ chơi, khóc lóc vì không được xem thêm một tập phim, đập cửa khi bị nhắc đi tắm. Nhiều bố mẹ phản ứng theo hai kiểu quen thuộc: quát lại cho con im, hoặc dỗ ngay cho xong chuyện. Cả hai đều dễ hiểu, nhưng đều bỏ lỡ điều quan trọng: con đang cần học cách đi qua cảm xúc của mình.

Điểm xuất phát của cả bài là một ý đơn giản: mọi cảm xúc đều được phép có, nhưng không phải cách thể hiện nào cũng được phép. Con được giận, không được đánh em. Con được buồn, không cần phải giấu nước mắt. Khi tách "cảm giác" khỏi "hành vi", con hiểu rằng mình không bị chê vì có cảm xúc, chỉ được hướng dẫn cách xử lý nó.

Trẻ nhỏ chưa có đủ vốn từ và chưa phát triển đầy đủ phần não giúp tự kiềm chế. Vì vậy, bình tĩnh không phải thứ con "cố là được". Đó là kỹ năng, và như mọi kỹ năng, nó đến từ việc được nhìn thấy người lớn làm mẫu, được tập đi tập lại, và được an ủi khi chưa làm được.

Ba bước: gọi tên, bình tĩnh, chọn cách thể hiện

Để dễ nhớ và dễ làm giữa lúc cả nhà đang căng, bố mẹ có thể dùng ba bước sau. Không cần làm hoàn hảo, chỉ cần lặp lại đều.

Bước 1 — Gọi tên cảm xúc

Khi con đang bùng nổ, lý lẽ gần như không lọt tai. Việc đầu tiên là cho con biết bố mẹ hiểu: "Con đang tức vì bạn lấy mất xe của con." Câu nói này không có nghĩa là đồng ý với hành vi, mà chỉ nói ra điều con đang cảm thấy. Khi cảm xúc có tên, nó bớt đáng sợ và con thấy mình được lắng nghe.

Với con nhỏ, có thể giúp bằng lựa chọn: "Con đang giận hay đang buồn?" Với con lớn hơn, hỏi mở: "Bụng con đang thấy thế nào?"

Bước 2 — Giúp cơ thể bình tĩnh trước

Cảm xúc mạnh thường đi cùng cơ thể: tim đập nhanh, má nóng, nắm chặt tay. Chưa nên dạy dỗ lúc này. Hãy cùng con làm một việc giúp cơ thể dịu xuống:

• Hít vào chậm bằng mũi, thở ra bằng miệng như thổi nến, vài lần.

• Ôm chặt một chiếc gối hoặc thú bông.

• Uống một ngụm nước, rửa mặt hoặc đi ra chỗ thoáng.

• Ngồi xuống cạnh nhau, không nói gì trong vài phút nếu con cần.

Bước 3 — Chọn cách thể hiện phù hợp

Khi con đã dịu hơn, mới là lúc nói về hành vi. Hỏi: "Lần sau tức như vậy, con có thể làm gì?" Cùng con nghĩ ra vài lựa chọn: nói "Con đang giận", đi ra góc yên tĩnh, vẽ nguệch ngoạc, xin bố mẹ ôm, đếm đến mười. Để con tự chọn một cách; lựa chọn của chính con thường dễ nhớ hơn lời bố mẹ dặn.

Dạy con vốn từ về cảm xúc trong những lúc bình thường

Đừng chờ đến lúc con khóc mới nói về cảm xúc. Khoảng thời gian vui vẻ mới là lúc dễ dạy nhất.

• Làm "bảng cảm xúc". Vẽ cùng con vài khuôn mặt: vui, buồn, giận, sợ, lo lắng, xấu hổ, ghen tị. Dán lên tường. Mỗi tối hỏi con hôm nay mình giống mặt nào, kèm một lý do.

• Gọi tên cảm xúc trong truyện và phim. Khi đọc sách hoặc xem hoạt hình, thỉnh thoảng dừng lại: "Theo con, bạn nhỏ này đang cảm thấy gì? Vì sao?"

• Nói về cảm xúc của chính mình. "Mẹ hơi mệt nên nói hơi to, mẹ xin lỗi con." Khi bố mẹ nói được, con học được rằng nói về cảm xúc là chuyện bình thường.

• Mở rộng dần vốn từ. Ngoài "giận", còn có thất vọng, bực bội, ghen tị, hụt hẫng. Càng gọi tên chính xác, con càng dễ tự xử lý.

Những câu nên nói và nên tránh khi con đang bùng nổ

Ngôn từ của người lớn trong lúc căng thẳng có sức ảnh hưởng rất lớn. Bảng dưới đây gợi ý cách thay thế một vài câu quen thuộc.

Câu thường nói — Vì sao nên cân nhắc — Có thể thay bằng

"Nín ngay, có gì đâu mà khóc!" — Con thấy cảm xúc của mình bị coi nhẹ — "Con đang buồn lắm phải không? Mẹ ở đây."

"Lớn rồi mà còn như em bé." — So sánh, làm con xấu hổ — "Chuyện này khó với con. Mình thử cách khác nhé."

"Con hư quá, bố không thương nữa." — Gắn tình thương với hành vi — "Bố vẫn thương con, nhưng bố không đồng ý chuyện con ném đồ."

"Đi vào phòng, đừng ra nữa!" — Đẩy con ra xa lúc con cần được kết nối — "Con cần ở một mình một lát hay muốn mẹ ngồi cạnh?"

Không có câu thần kỳ nào. Điều quan trọng là giọng điệu bình tĩnh, ngắn gọn và thể hiện rõ: bố mẹ vẫn đứng về phía con, chỉ không đồng ý với một số hành vi.

Đặt giới hạn rõ ràng mà vẫn ấm áp

Thấu hiểu cảm xúc không có nghĩa là bỏ giới hạn. Nếu con đánh, ném đồ, hoặc nói lời làm tổn thương người khác, bố mẹ vẫn cần dừng hành vi đó, bằng giọng chắc chắn thay vì giận dữ.

1. Dừng lại ngay hành vi. Nhẹ nhàng giữ tay con nếu cần, nói ngắn: "Mẹ không cho con đánh em."

2. Công nhận cảm xúc. "Con đang rất tức, mẹ biết."

3. Chỉ ra lựa chọn thay thế. "Con có thể đập vào gối hoặc nói với mẹ."

4. Hệ quả hợp lý, báo trước, ngắn. Ví dụ: nếu ném đồ chơi thì đồ chơi nghỉ một lúc. Hệ quả cần liên quan trực tiếp đến hành vi, không mang tính trả đũa.

5. Quay lại kết nối. Khi mọi thứ dịu xuống, ôm con, nói rằng bố mẹ vẫn thương con.

Sự nhất quán quan trọng hơn mức độ nghiêm khắc. Một giới hạn lúc cho lúc không sẽ khiến con thử đi thử lại.

Bố mẹ cũng cần tự điều chỉnh mình

Con học cách điều chỉnh cảm xúc chủ yếu bằng cách nhìn bố mẹ. Nếu mỗi lần căng thẳng, người lớn quát tháo, đóng sầm cửa, thì lời dạy "hãy bình tĩnh" sẽ khó thuyết phục.

• Nhận ra tín hiệu của bản thân: vai gồng, giọng cao dần, thở nông. Đó là lúc cần tạm dừng.

• Hít thở trước khi trả lời. Ba nhịp thở chậm mất chưa đến nửa phút nhưng có thể thay đổi cả cuộc trao đổi.

• Cho phép mình rời đi một lát nếu an toàn: "Mẹ cần bình tĩnh một chút, mẹ quay lại sau năm phút."

• Xin lỗi khi lỡ quát con. Việc xin lỗi không làm mất quyền uy, mà cho con thấy người lớn cũng biết sửa sai.

• Chia sẻ gánh nặng. Bố mẹ mệt mỏi kéo dài sẽ dễ nổi nóng. Nhờ người thân, thay phiên nhau, ngủ đủ giấc cũng là một phần của việc dạy con.

Thỉnh thoảng nổi nóng không làm hỏng con. Điều giúp con là việc bố mẹ quay lại sửa chữa sau đó.

Việc làm ngay hôm nay

☐ Chọn một tình huống con hay bùng nổ và viết ra cách bố mẹ thường phản ứng.

☐ Hôm nay, trong một lần con giận, thử chỉ làm bước 1: gọi tên cảm xúc bằng một câu.

☐ Vẽ cùng con "bảng cảm xúc" với ít nhất 5 khuôn mặt và dán ở nơi dễ thấy.

☐ Dạy con một cách thở: "thổi nến" ba lần, tập khi con đang vui.

☐ Cùng con nghĩ ra ba cách thể hiện cơn giận mà không làm đau ai.

☐ Tối nay hỏi con: "Hôm nay con vui nhất và buồn nhất lúc nào?"

☐ Thống nhất với người cùng nuôi con một câu nói chung khi con bùng nổ.

Khi nào nên hỏi ý kiến chuyên gia

Mỗi trẻ có tính khí riêng, và cơn giận dữ là một phần bình thường của lớn lên. Tuy nhiên, nếu con thường xuyên bùng nổ dữ dội kéo dài, tự làm đau mình hoặc người khác, thu mình, lo âu nhiều, mất ngủ, hoặc cảm xúc ảnh hưởng rõ đến việc học và các mối quan hệ, bố mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi, chuyên gia tâm lý hoặc nhân viên tư vấn của trường.

Tài liệu mang tính tham khảo chung, không thay thế ý kiến của bác sĩ hay chuyên gia. Hãy điều chỉnh các gợi ý cho phù hợp với độ tuổi và tính cách của con.