Khen thưởng và hậu quả tự nhiên: thay cho đánh mắng
Giới thiệu
Dành cho: cha mẹ có con từ khoảng 3 đến 12 tuổi, đang mệt mỏi vì phải nhắc đi nhắc lại hoặc quát mắng · Thời gian đọc: khoảng 11 phút · Cần chuẩn bị: một cuốn sổ nhỏ để ghi 2–3 tình huống hay lặp lại ở nhà, và sự đồng thuận của người lớn trong nhà về vài quy tắc chung.
Vì sao quát mắng và đánh đòn ít hiệu quả lâu dài
Khi con làm sai, phản xạ của nhiều người lớn là lớn tiếng, doạ nạt, có khi đánh. Cách này thường dập được hành vi ngay lúc đó vì con sợ. Nhưng nỗi sợ không dạy con vì sao việc đó không nên làm. Con học được rằng "đừng để bố mẹ thấy", chứ chưa học được cách tự điều chỉnh. Về lâu dài, mắng nhiều dễ làm con chai lỳ, nói dối để tránh bị phạt, hoặc nghĩ mình là đứa trẻ xấu.
Kỷ luật theo hướng tích cực không có nghĩa là dễ dãi. Nó vẫn có giới hạn rõ ràng, vẫn có hậu quả, nhưng hậu quả đó gắn với hành vi, được nói trước và thực hiện bình tĩnh. Mục tiêu là giúp con hiểu mối liên hệ giữa việc mình làm và điều xảy ra sau đó, để dần tự chịu trách nhiệm.
Bài này gom ba công cụ thay cho đánh mắng: khen đúng cách, hậu quả tự nhiên và hậu quả hợp lý. Ba công cụ này dùng được từ tuổi mẫu giáo, điều chỉnh mức độ theo tuổi con.
Khen đúng cách: khen cụ thể, khen nỗ lực
Lời khen là "phân bón" cho hành vi tốt, nhưng khen sai cách thì phản tác dụng.
• Khen cụ thể thay vì chung chung. "Con giỏi quá" khó giúp con biết mình nên lặp lại điều gì. Hãy nói: "Con tự xếp giày vào kệ mà không cần nhắc, mẹ thấy gọn hẳn."
• Khen nỗ lực và cách làm, hơn là khen con "thông minh". "Con kiên nhẫn ghép lại được cả mảnh khó" khuyến khích con thử sức. Khen tài năng bẩm sinh dễ khiến con sợ thử việc khó vì sợ mất danh hiệu.
• Khen ngay khi hành vi xảy ra, nhất là với trẻ nhỏ. Khen trễ vài giờ thì con khó nối với việc đã làm.
• Đừng khen quá đà hoặc giả tạo. Trẻ cảm nhận rất nhanh sự thiếu thật lòng. Khen vừa đủ, bằng giọng thật.
• "Bắt quả tang" điều tốt. Mỗi ngày tìm ít nhất ba lúc con làm đúng và nói ra. Nhiều gia đình chỉ lên tiếng khi con sai, nên con quen với việc "gây chú ý bằng quậy phá".
Thưởng: khi nào dùng, khi nào không
Phần thưởng vật chất (đồ chơi, tiền, kẹo) dễ biến thành "mặc cả": con chỉ làm khi có quà. Một vài nguyên tắc để tránh bẫy:
• Ưu tiên phần thưởng tinh thần và thời gian: một buổi đi chơi công viên, đọc thêm một truyện, được chọn món tối nay, ôm và lời cảm ơn.
• Với việc con nên làm vì là thành viên gia đình (dọn đồ chơi, đánh răng), đừng thưởng vật chất. Chỉ ghi nhận bằng lời hoặc một bảng sao.
• Bảng sao hoặc bảng thành tích hợp với trẻ 3–7 tuổi khi cần tạo thói quen mới. Chọn một hành vi mục tiêu, hoàn thành vài lần thì có niềm vui nhỏ, rồi bỏ dần khi đã thành nếp.
• Không dùng phần thưởng như "hối lộ" lúc con đang làm ầm ở nơi công cộng. Làm vậy con học được rằng khóc ăn vạ có hiệu quả.
• Không lấy lại thứ đã thưởng để phạt chuyện khác.
Hậu quả tự nhiên: để đời dạy con những bài nhỏ
Hậu quả tự nhiên là điều xảy ra một cách tự nhiên sau hành vi, không do người lớn áp đặt. Con không mặc áo ấm thì thấy lạnh. Con quên mang bút thì tiết học đó phải mượn bạn. Con không bỏ đồ chơi vào hộp thì khó tìm khi cần.
Hậu quả tự nhiên rất mạnh vì con tự thấy mối liên hệ và không có ai để giận. Để dùng tốt, cần nhớ:
• Chỉ dùng khi an toàn. Không để con tự trải nghiệm hậu quả với việc chạy ra đường, nghịch điện, nghịch bếp. Những trường hợp đó, người lớn phải can thiệp ngay.
• Đừng cứu con khỏi mọi khó chịu nhỏ. Chạy mang bút, mang áo, làm hộ bài tập là lấy mất cơ hội học của con.
• Đừng nói "đã bảo rồi mà". Chỉ cần đồng cảm: "Chắc con thấy hơi lạnh, mẹ hiểu." Rồi hỏi: "Lần sau con muốn làm thế nào?"
• Với trẻ nhỏ, hậu quả cần đến nhanh và nhỏ. Hậu quả chỉ có ý nghĩa khi con còn nhớ việc đã làm.
Hậu quả hợp lý: khi tự nhiên không đủ hoặc không an toàn
Có nhiều việc hậu quả tự nhiên không đến ngay hoặc quá nặng (không đánh răng, xem tivi quá lâu). Khi đó người lớn đặt ra hậu quả hợp lý theo nguyên tắc ba chữ R, hay gặp trong kỷ luật tích cực: liên quan (related), vừa phải (reasonable), và được nói trước, tôn trọng (respectful).
• Liên quan tới hành vi. Con vẽ lên tường thì cùng lau tường. Con làm đổ nước thì cùng lau. Con ném đồ chơi thì đồ chơi đó nghỉ một ngày. Phạt bằng cách cấm xem phim vì con không ăn rau là không liên quan, con chỉ thấy bị trừng phạt.
• Vừa phải, có thời hạn. "Không được dùng máy tính bảng trong hôm nay" công bằng hơn "một tháng không được xem". Hậu quả quá nặng khiến cha mẹ không giữ nổi và con mất tin.
• Nói trước, nói bình tĩnh. "Nếu con còn ném đồ chơi, mẹ sẽ cất nó đi đến sáng mai." Rồi làm đúng như đã nói, không thêm lời mắng. Đây là chỗ khó nhất: nhất quán.
• Cho con lựa chọn trong khuôn khổ. "Con tự xếp đồ chơi hay muốn mẹ giúp một nửa?" Con có quyền chọn nên ít phản kháng hơn.
• Tách hành vi khỏi con người. Nói "việc ném đồ là không được", không nói "con hư".
Cần phân biệt rõ: hậu quả hợp lý khác trừng phạt ở chỗ nó dạy chứ không nhằm làm con đau hay xấu hổ. Nếu bạn đang giận dữ, hãy đợi bình tĩnh rồi mới đặt hậu quả. Một nhịp thở và vài phút tạm dừng thường giúp bạn tránh nói lời hối hận.
Ví dụ tình huống và cách xử lý
Con không chịu dọn đồ chơi (4 tuổi). Trước hết biến việc dọn thành nếp: báo trước "5 phút nữa mình dọn", dọn cùng con, hát một bài. Nếu vẫn bỏ bê: "Đồ chơi nào còn trên sàn khi hết bài hát, mẹ cất lên kệ cao đến ngày mai." Hôm sau trả lại, khen khi con tự cất.
Con nói tục (6 tuổi). Bình tĩnh nói: "Từ đó làm người khác khó chịu, nhà mình không dùng." Dạy từ thay thế để nói cảm xúc ("con đang bực"). Tránh phản ứng quá mạnh, vì sự chú ý to lớn có thể làm con thích thú. Lặp lại thì tạm dừng cuộc chơi mười phút.
Con trì hoãn làm bài (9 tuổi). Cùng con đặt giờ học cố định. Hậu quả tự nhiên: nếu để sát giờ ngủ thì bài cẩu thả, con tự đối mặt với nhận xét của cô. Bạn đừng ngồi làm thay. Có thể thoả thuận: bài xong trước 19 giờ thì còn thời gian chơi.
Con làm hỏng đồ của em (7 tuổi). Yêu cầu xin lỗi chân thành (không ép nói qua loa), cùng sửa hoặc đền bằng việc nhỏ như dùng tiền tiêu vặt mua lại phần nào nếu phù hợp tuổi. Chú ý cả cảm xúc của em và của con.
Con ăn vạ ở siêu thị (3 tuổi). Giữ bình tĩnh, đưa con ra chỗ vắng, ngồi ngang tầm mắt: "Mẹ biết con muốn món này. Hôm nay mình không mua." Không nhượng bộ giữa cơn khóc. Khi con dịu lại, ôm và đi tiếp.
Những sai lầm thường gặp và cách giữ nhất quán
• Doạ mà không làm. "Còn nữa là bố bỏ con lại" khiến con mất tin vào lời nói của bạn, hoặc sợ hãi vô lý. Chỉ nói điều bạn sẵn sàng và có thể làm.
• Hai người lớn nói khác nhau. Hãy thống nhất vài quy tắc cốt lõi trước mặt con. Bất đồng thì bàn riêng sau đó.
• Mỗi lần một kiểu. Hôm nay cho qua, mai phạt nặng. Con sẽ thử "ranh giới" liên tục. Ít quy tắc nhưng nhất quán hiệu quả hơn nhiều quy tắc ban hành lộn xộn.
• Hậu quả quá nặng hoặc kéo dài. Cấm mọi thứ trong một tuần sẽ làm cả nhà mệt.
• Chỉ phạt, không dạy kỹ năng. Nếu con liên tục ném đồ khi giận, ngoài hậu quả còn cần dạy con cách gọi tên cảm xúc và cách bình tĩnh.
• Quên sửa chữa mối quan hệ. Sau mỗi lần căng thẳng, dành vài phút ôm, nói rõ bạn vẫn thương con.
• Kỳ vọng vượt tuổi. Trẻ 3 tuổi không thể ngồi yên 30 phút. Hãy kiểm tra xem yêu cầu có phù hợp độ tuổi không.
Nếu con có hành vi gây hại nặng (đánh người liên tục, tự làm đau mình), thay đổi tính cách đột ngột, hoặc bạn thấy mình hay mất kiểm soát, hãy trao đổi với giáo viên, bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
Việc làm ngay hôm nay
☐ Ghi ra 2–3 tình huống bạn hay quát con nhất.
☐ Với mỗi tình huống, viết một câu "khen cụ thể" và một hậu quả hợp lý (liên quan, vừa phải, nói trước).
☐ Hôm nay "bắt quả tang" ít nhất ba lần con làm đúng và nói ra.
☐ Bàn với người lớn khác trong nhà để thống nhất cùng một cách nói và làm.
☐ Nói với con quy tắc và hậu quả vào lúc cả nhà bình tĩnh, không phải giữa cơn giận.
☐ Chọn một câu để dùng khi bạn sắp nổi nóng (ví dụ: "Mẹ cần thở một chút rồi mình nói tiếp").
☐ Sau một tuần, xem lại: điều gì hiệu quả, điều gì cần chỉnh.
Tài liệu mang tính tham khảo chung về nuôi dạy con, không thay thế ý kiến của chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ nhi khi con có biểu hiện bất thường về hành vi, cảm xúc hay phát triển. Mỗi đứa trẻ mỗi khác, hãy điều chỉnh theo con của bạn.