Tuỳ chỉnh đọc
Cỡ chữ
Kiểu chữ
Giãn dòng
Nền

Chăm trẻ sơ sinh 0–12 tháng: ăn, ngủ, tắm và dấu hiệu cần đi khám

Sơ đồ tóm tắt: Chăm trẻ sơ sinh 0–12 tháng: ăn, ngủ, tắm và dấu hiệu cần đi khám

Giới thiệu

Dành cho: bố mẹ lần đầu có con, ông bà phụ chăm cháu · Thời gian đọc: khoảng 12 phút · Cần chuẩn bị: một cuốn sổ nhỏ (hoặc ghi chú trên điện thoại) để ghi giờ bú, giờ ngủ, số lần tã ướt, và số điện thoại của bác sĩ nhi hoặc cơ sở y tế gần nhà.

Năm đầu đời: đừng cố làm "đúng sách", hãy làm cho đều và an toàn

Những tuần đầu có con, hầu hết bố mẹ đều thấy mình bối rối. Con khóc mà không biết vì sao, con ngủ ít hơn mình tưởng, con bú nhiều hơn hoặc ít hơn lời mách của hàng xóm. Điều cần nhớ trước tiên: mỗi bé một khác, và bé không đọc sách. Mục tiêu của năm đầu không phải là con tăng cân đúng từng gam theo bảng, mà là con được ăn đủ, ngủ an toàn, sạch sẽ, được ôm ấp, và người lớn nhận ra sớm khi có điều bất thường.

Một cách nghĩ giúp bớt căng thẳng là chia việc chăm con thành bốn nhóm: ăn, ngủ, vệ sinh (trong đó có tắm), và theo dõi sức khỏe. Với mỗi nhóm, bạn chỉ cần nắm vài nguyên tắc cốt lõi và biết khi nào phải hỏi bác sĩ. Phần còn lại là quan sát con mỗi ngày. Bố mẹ là người hiểu con nhất, nên hãy tin vào cảm nhận của mình: nếu thấy con "khác thường", cứ hỏi cán bộ y tế, không ai trách bạn đã hỏi nhiều.

Cũng nên chia việc trong nhà ngay từ đầu. Người mẹ sau sinh cần nghỉ ngơi để hồi phục và nuôi con bằng sữa mẹ. Người bố, ông bà có thể đảm nhận việc tắm, thay tã, bế ợ hơi, giặt giũ, nấu ăn. Chăm con là việc của cả nhà, và người kiệt sức thì khó chăm con tốt.

Ăn: sữa là chính trong 6 tháng đầu

Trong khoảng 6 tháng đầu, sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng chính. Các tổ chức y tế đều khuyến khích cho bú sớm sau sinh và bú mẹ hoàn toàn khi có thể. Nếu mẹ không đủ sữa hoặc có lý do sức khỏe, sữa công thức phù hợp lứa tuổi là lựa chọn an toàn; hãy hỏi bác sĩ để chọn loại và pha đúng hướng dẫn trên bao bì, không pha đặc hơn hay loãng hơn "cho chắc".

Bú theo nhu cầu. Trẻ sơ sinh thường bú nhiều lần trong ngày, kể cả ban đêm, có thể mỗi 2–3 giờ hoặc dày hơn. Không cần ép con bú theo giờ cứng nhắc. Thay vào đó, quan sát dấu hiệu đói sớm: quay đầu tìm vú, mút tay, chép miệng. Khóc to là dấu hiệu đói muộn, lúc đó bé khó bú hơn.

Làm sao biết con bú đủ? Đừng chỉ nhìn vào lượng sữa vắt ra. Hãy xem:

• Số lần tã ướt trong ngày: sau những ngày đầu, thường có nhiều tã ướt mỗi ngày (nước tiểu màu nhạt).

• Con tỉnh táo khi thức, có lúc vui, sau bú thì dịu lại.

• Con tăng cân dần theo những lần cân ở cơ sở y tế. Việc cân định kỳ do nhân viên y tế đánh giá, bố mẹ không cần cân tại nhà mỗi ngày.

Vài lưu ý an toàn khi cho ăn:

• Bế con ở tư thế đầu cao hơn thân, sau bú bế vác hoặc ngồi thẳng cho ợ hơi trong vài phút.

• Không cho bé dưới 12 tháng tuổi dùng mật ong, vì có nguy cơ gây bệnh nặng ở trẻ nhỏ.

• Không cho uống nước, nước đường, nước cháo loãng hay các loại nước khác khi chưa có chỉ dẫn của bác sĩ, kể cả khi trời nóng, vì sữa đã cung cấp đủ nước cho bé.

• Rửa tay trước khi pha sữa, rửa và tiệt trùng bình, núm vú theo hướng dẫn. Sữa pha xong nên dùng sớm, phần thừa không để dành cho cữ sau.

• Với sữa mẹ vắt ra, ghi ngày giờ lên túi hoặc bình và bảo quản đúng cách theo hướng dẫn của cơ sở y tế.

Từ khoảng 6 tháng, khi con có dấu hiệu sẵn sàng, bố mẹ bắt đầu cho ăn dặm bên cạnh sữa. Chủ đề này có tài liệu riêng về ăn dặm; ở đây chỉ cần nhớ: sữa vẫn là nguồn quan trọng đến hết năm đầu.

Ngủ: an toàn trước, thói quen sau

Trẻ sơ sinh ngủ rất nhiều nhưng chia thành những giấc ngắn, thức dậy bú rồi lại ngủ. Điều này bình thường. Đừng kỳ vọng bé "ngủ xuyên đêm" trong vài tháng đầu.

Nguyên tắc ngủ an toàn (rất quan trọng, vì liên quan đến nguy cơ đột tử ở trẻ nhỏ):

• Luôn đặt bé nằm ngửa khi ngủ, kể cả giấc ngủ ngắn.

• Nằm trên mặt phẳng, chắc, như nôi hoặc cũi có nệm cứng vừa khít. Không đặt bé ngủ trên sofa, ghế bành, gối mềm.

• Không để gối, chăn dày, thú nhồi bông, đồ chơi trong chỗ bé ngủ. Dùng quần áo vừa đủ ấm thay vì chùm chăn kín mặt.

• Không để bé quá nóng: sờ gáy hoặc ngực bé, nếu ra mồ hôi là đang nóng. Nhiệt độ phòng dễ chịu với người lớn thường cũng hợp với bé.

• Hạn chế để bé ngủ chung giường người lớn, nhất là khi người lớn mệt, dùng rượu bia, thuốc ngủ, hoặc giường quá mềm. Cho bé ngủ trong nôi đặt cạnh giường bố mẹ thường được khuyến khích hơn.

• Không hút thuốc trong nhà và gần bé.

Xây thói quen nhẹ nhàng. Từ khoảng 2–3 tháng, bố mẹ có thể tạo một chuỗi ngắn trước khi ngủ: thay tã, thay đồ, hát khẽ hoặc ôm, tắt đèn sáng. Làm cùng thứ tự mỗi tối giúp bé dần nhận ra "sắp đến giờ ngủ". Ban ngày cho bé ở nơi sáng, có tiếng sinh hoạt bình thường; ban đêm giữ phòng tối, yên, ít nói chuyện khi cho bú. Nhờ vậy bé phân biệt dần ngày và đêm.

Nếu bé khóc đêm, hãy kiểm tra những nguyên nhân thường gặp: đói, tã ướt, nóng hoặc lạnh, cần ợ hơi, muốn được ôm. Khi đã đáp ứng hết mà bé vẫn khóc dữ dội, kéo dài, hoặc kèm sốt, bỏ bú, nôn nhiều, hãy xem mục dấu hiệu cần đi khám ở dưới.

Tắm và vệ sinh hằng ngày

Tắm. Không nhất thiết tắm mỗi ngày, nhưng nhiều gia đình tắm hằng ngày vì thành thói quen và để bé dễ ngủ. Một số điểm cần nhớ:

• Chuẩn bị đủ đồ trước khi cởi quần áo bé: khăn, tã, quần áo sạch, xà phòng dịu nhẹ (nếu dùng).

• Phòng tắm kín gió, ấm. Nước ấm khoảng bằng nhiệt độ cơ thể; thử bằng khuỷu tay hoặc nhiệt kế nước, không thử bằng đầu ngón tay.

• Không bao giờ để bé một mình trong chậu tắm, dù chỉ vài giây. Nước chỉ cần vài centimet là đủ gây nguy hiểm. Nếu có người gọi hoặc điện thoại reo, hãy bế bé theo.

• Tắm nhanh trong vài phút, lau khô kỹ các nếp gấp ở cổ, nách, bẹn, rồi mặc đồ ngay.

• Khi dây rốn chưa rụng, giữ rốn khô và sạch, gấp tã xuống dưới rốn cho thoáng. Làm theo hướng dẫn của cơ sở y tế nơi sinh. Nếu rốn đỏ lan ra da xung quanh, có mủ, mùi hôi hoặc bé sốt, hãy đi khám.

Thay tã và chăm sóc da. Thay khi ướt hoặc bẩn, lau nhẹ từ trước ra sau (đặc biệt với bé gái), để da khô rồi mới mặc tã mới. Hăm tã thường cải thiện khi giữ da khô thoáng; nếu da loét, rỉ dịch hoặc kéo dài, hãy hỏi bác sĩ. Cắt móng tay khi bé ngủ để tránh cào mặt. Với sữa mẹ hoặc sữa công thức, nên vệ sinh miệng nhẹ nhàng bằng gạc sạch ẩm; khi răng mọc thì bắt đầu đánh răng bằng bàn chải mềm theo hướng dẫn nha sĩ.

Quần áo. Chọn chất liệu thoáng, mềm, dễ cởi. Quy tắc thường dùng: bé mặc nhiều hơn người lớn khoảng một lớp mỏng khi ở ngoài trời mát, nhưng không đội mũ, quấn kín khi trong nhà ấm.

Theo dõi sự phát triển và lịch khám, tiêm chủng

Trong năm đầu, con cần được khám định kỳ và tiêm chủng theo lịch của chương trình tiêm chủng quốc gia và các mũi dịch vụ bác sĩ tư vấn. Hãy giữ sổ khám hoặc sổ tiêm chủng ở nơi dễ tìm và chụp ảnh lại. Sau mỗi mũi tiêm, theo dõi bé ít nhất 30 phút tại cơ sở rồi theo dõi tiếp ở nhà theo dặn dò; sốt nhẹ hoặc quấy sau tiêm có thể gặp, nhưng nếu sốt cao, co giật, li bì thì cần đi khám ngay.

Về phát triển, mỗi bé có nhịp riêng, nhưng bạn có thể quan sát những mốc rất chung:

• Khoảng 2 tháng: bắt đầu cười đáp lại, nhìn theo khuôn mặt.

• Khoảng 4 tháng: giữ đầu vững hơn, cười thành tiếng, với tay chạm đồ.

• Khoảng 6 tháng: lật, ngồi có đỡ, tìm đồ vật, bập bẹ.

• Khoảng 9 tháng: ngồi vững, có thể bò, hiểu "không".

• Khoảng 12 tháng: vịn đứng, có thể bước vài bước, gọi "ba/mẹ".

Đây là mốc tham khảo, không phải bài kiểm tra. Nếu con chậm hẳn nhiều mốc, không nhìn theo, không phản ứng với tiếng động lớn, hoặc mất đi một kỹ năng đã có, hãy báo bác sĩ sớm để được đánh giá.

Chơi và trò chuyện. Bé sơ sinh học qua nhìn mặt bố mẹ, nghe giọng nói, được ôm. Nói chuyện với con trong lúc thay tã, hát, đọc sách tranh khi lớn hơn một chút. Cho bé nằm sấp có người trông khi tỉnh táo (tummy time) mỗi ngày vài lần ngắn để cổ và vai khỏe hơn. Hạn chế màn hình ở tuổi này; tương tác thật có giá trị hơn nhiều.

Dấu hiệu cần đi khám và chăm cả người chăm

Trẻ nhỏ có thể xấu đi nhanh. Danh sách dưới đây giúp bạn nhận ra sớm. Đây là gợi ý chung; nếu không chắc, hãy gọi cơ sở y tế.

Đi khám hoặc cấp cứu ngay khi:

• Bé dưới 3 tháng tuổi có sốt (nhiệt độ từ 38 độ C trở lên đo đúng cách).

• Bé khó thở: thở nhanh, rút lõm lồng ngực, thở khò khè, rên, tím môi hoặc da tái.

• Bé li bì, khó đánh thức, mềm nhũn, hoặc ngược lại quấy khóc không dỗ được.

• Co giật.

• Bỏ bú hoặc bú rất kém, nôn liên tục, nôn ra dịch xanh hoặc có máu.

• Có dấu hiệu mất nước: rất ít tã ướt (ví dụ không có nước tiểu trong 6–8 giờ), môi khô, mắt trũng, thóp lõm.

• Da hoặc mắt vàng đậm, vàng lan xuống bụng, chân; hoặc vàng da kéo dài.

• Phân có máu, phân bạc màu hoặc trắng; tiêu chảy nhiều lần.

• Bụng chướng cứng, thóp phồng căng.

• Vùng rốn đỏ, chảy mủ; vết thương nhiễm trùng.

• Nghi ngờ bé nuốt phải vật lạ, bị ngã từ trên cao, bị bỏng.

Có thể gọi tư vấn hoặc đặt lịch khám trong ngày khi: ho kéo dài, nghẹt mũi làm bé khó bú, phát ban lạ, hăm tã nặng, bé quấy khóc về chiều tối kéo dài nhiều tuần (có thể là cơn quấy khóc sinh lý nhưng vẫn nên loại trừ bệnh), nôn trớ nhiều nhưng bé vẫn tăng cân.

Về sốt. Đo nhiệt độ bằng nhiệt kế đúng loại, sạch, theo hướng dẫn. Không tự ý cho thuốc hạ sốt hay kháng sinh cho trẻ dưới 3 tháng tuổi khi chưa có ý kiến bác sĩ. Với bé lớn hơn, liều thuốc hạ sốt phải tính theo cân nặng và độ tuổi, theo chỉ định của bác sĩ hoặc dược sĩ. Không dùng aspirin cho trẻ nhỏ. Không lau mình bằng cồn hay chườm lạnh quá mức; mặc đồ thoáng, cho bú đủ, theo dõi sát.

Chăm cả người chăm: mẹ, bố và những ngày mệt.

Chăm con năm đầu rất mệt. Một số cảm xúc như buồn bã, dễ khóc, lo lắng trong vài tuần sau sinh là khá phổ biến. Nhưng nếu mẹ (hoặc bố) buồn kéo dài, mất hứng thú, không ngủ được dù con ngủ, có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc con, đó là lúc cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, không phải "cố chịu".

Vài việc nhỏ nhưng hiệu quả:

• Ngủ khi con ngủ, ít nhất một giấc trong ngày; bố mẹ luân phiên thức đêm nếu có thể.

• Nhận đồ ăn, nhờ người đi chợ, hạ thấp chuẩn việc nhà trong vài tháng đầu.

• Ra ngoài vài phút mỗi ngày nếu sức khỏe cho phép.

• Khi con khóc quá lâu và bạn thấy sắp mất bình tĩnh, hãy đặt con xuống nơi an toàn (nôi, cũi), bước ra ngoài hít thở vài phút, gọi người đến thay. Tuyệt đối không lắc mạnh em bé, vì có thể gây tổn thương não nghiêm trọng.

• Nói rõ với những người đến thăm: rửa tay, người đang ốm thì không bế bé, không hôn lên mặt bé.

Việc làm ngay hôm nay

☐ Kiểm tra chỗ ngủ của bé: nằm ngửa, nệm chắc, không gối, chăn, thú bông.

☐ Ghi số điện thoại cơ sở y tế gần nhà và bác sĩ nhi vào nơi dễ thấy (cửa tủ lạnh, màn hình khóa).

☐ Mua hoặc kiểm tra nhiệt kế và học cách đo đúng; cất xa tầm tay trẻ.

☐ Viết ra danh sách dấu hiệu cần đi khám ở mục 6 và dán cho cả nhà đọc.

☐ Chụp ảnh sổ tiêm chủng, ghi lịch mũi kế tiếp vào điện thoại.

☐ Bắt đầu ghi sổ vài ngày: giờ bú, giờ ngủ, số tã ướt, để báo bác sĩ khi cần.

☐ Thống nhất với người cùng chăm: ai trực đêm nào, ai nghỉ để mẹ ngủ bù.

☐ Dặn người thân: rửa tay trước khi bế bé, không để bé một mình khi tắm.

Khi nào nên hỏi ý kiến bác sĩ

Bài viết này chỉ là tham khảo chung, không thay cho khám và tư vấn của bác sĩ nhi hoặc nhân viên y tế. Mỗi bé có sức khỏe, cân nặng, tiền sử sinh và bệnh nền khác nhau. Hãy hỏi bác sĩ về loại sữa, việc bổ sung vitamin D hoặc sắt, lịch tiêm chủng, liều thuốc và bất kỳ điều gì khiến bạn lo. Khi có dấu hiệu nguy hiểm, hãy đưa con đến cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu ngay, đừng chờ đến sáng hay chờ "xem thêm".