Tuỳ chỉnh đọc
Cỡ chữ
Kiểu chữ
Giãn dòng
Nền

Biếng ăn ở trẻ nhỏ: bố mẹ nên và không nên làm gì

Sơ đồ tóm tắt: Biếng ăn ở trẻ nhỏ: bố mẹ nên và không nên làm gì

Giới thiệu

Dành cho: bố mẹ, ông bà có con 1–6 tuổi · Thời gian đọc: khoảng 12 phút · Cần chuẩn bị: một cuốn sổ nhỏ ghi bữa ăn của con, và sự kiên nhẫn.

Bữa cơm không nên là chiến trường

Một bữa cơm kéo dài một tiếng, mẹ đút từng thìa, con ngậm cơm không nuốt, ông bà chạy theo với cái bát. Cuối cùng cả nhà mệt, con vẫn ăn rất ít. Nhiều gia đình Việt quen thuộc với cảnh này, và gần như bố mẹ nào cũng từng lo "sao con ăn ít thế".

Điều quan trọng cần nói ngay từ đầu: ăn ít hơn bố mẹ mong muốn chưa chắc là biếng ăn bệnh lý. Trẻ nhỏ tăng trưởng chậm hơn giai đoạn sơ sinh nên nhu cầu ăn không còn tăng đều như trước. Mỗi trẻ lại có khẩu vị, nhịp đói và sức ăn khác nhau. Có trẻ ăn rất nhiều hôm nay và gần như bỏ bữa hôm sau, nhưng nhìn cả tuần vẫn đủ.

Tuy vậy, cũng có những trường hợp cần để ý và nhờ bác sĩ đánh giá. Bài này giúp bố mẹ phân biệt, và đưa ra cách tổ chức bữa ăn để giảm căng thẳng. Bài không thay cho việc khám và tư vấn của bác sĩ, nhất là khi con sụt cân, chậm tăng cân hay có dấu hiệu bệnh.

Nhận diện: "kén ăn" thường gặp hay đáng lo?

Dấu hiệu — Thường gặp ở trẻ khỏe mạnh — Nên nhờ bác sĩ xem

Lượng ăn — Lúc nhiều lúc ít, thay đổi theo ngày — Ăn rất ít kéo dài nhiều tuần

Cân nặng, chiều cao — Vẫn lớn đều theo đường tăng trưởng của riêng con — Đứng cân, sụt cân hoặc tụt đường tăng trưởng

Thái độ — Có món thích, món không, hay từ chối món mới — Sợ hãi, nôn ói, khóc dữ khi thấy thức ăn

Sức khỏe — Chơi bình thường, ngủ được, vui vẻ — Mệt lả, hay ốm, ho, tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài

Nuốt, nhai — Nhai hơi chậm, ngậm cơm một lúc — Hay sặc, nghẹn, ho khi ăn, không chịu nhai

Nếu con nằm ở cột giữa: vui khỏe, lớn đều, chỉ ăn kém hoặc kén món, thì thường chỉ cần điều chỉnh cách tổ chức bữa ăn. Nếu có dấu hiệu ở cột phải, hãy đưa con đi khám thay vì tự thử đủ cách hoặc tự mua thực phẩm bổ sung.

Vì sao trẻ chán ăn, kén ăn

Biết nguyên nhân giúp bố mẹ bình tĩnh hơn. Những lý do hay gặp:

• Ăn vặt, uống sữa, uống nước ngọt sát bữa. Bụng no nên đến bữa chính không muốn ăn.

• Bữa ăn kéo dài và căng thẳng. Con gắn việc ăn với bị ép, bị mắng.

• Vừa ăn vừa xem màn hình, chơi đồ chơi. Con không chú ý vào thức ăn, khó nhận biết đói no.

• Đang mọc răng, hơi ốm, hoặc mệt. Ăn kém tạm thời là bình thường.

• Giai đoạn "sợ món mới". Nhiều trẻ khoảng 2–6 tuổi tự nhiên dè dặt với thức ăn lạ. Cần thấy món đó nhiều lần mới chịu thử.

• Ít vận động. Cơ thể ít tiêu hao nên ít đói.

• Thức ăn không phù hợp độ tuổi: quá nhão, quá khô hoặc quá nhiều gia vị.

• Muốn tự làm. Trẻ 2–3 tuổi thích tự xúc nhưng bị đút mãi nên phản kháng.

• Vấn đề sức khỏe tiềm ẩn. Thiếu vi chất, bệnh đường tiêu hóa, dị ứng hoặc các vấn đề khác, chỉ bác sĩ mới có thể xác định.

Những điều nên làm

Giữ giờ giấc, cách nhau hợp lý

Bữa chính và bữa phụ nên đều đặn, cách nhau khoảng 2,5–3 tiếng. Giữa các bữa chỉ uống nước lọc. Cơ thể có thời gian đói thì bữa sau ăn ngon hơn.

Bố mẹ lo "ăn gì, khi nào, ở đâu", con lo "ăn bao nhiêu"

Đây là nguyên tắc chia trách nhiệm rất hữu ích. Bố mẹ chuẩn bị món lành mạnh, đặt giờ và chỗ ngồi. Con quyết định ăn hay không và ăn bao nhiêu trong những gì được dọn ra. Cách này giảm ép buộc và giúp con tự nhận biết cơn đói.

Giới hạn thời gian bữa ăn

Khoảng 20–30 phút là đủ. Hết giờ thì dọn đi nhẹ nhàng, không giận dữ. Đến bữa sau mới có thức ăn tiếp. Đừng bù bằng sữa hoặc bánh kẹo ngay sau đó.

Ngồi ăn cùng cả nhà

Trẻ học ăn bằng cách nhìn người lớn ăn. Ngồi cùng bàn, bố mẹ ăn đa dạng và vui vẻ là bài học tốt nhất. Tắt tivi, cất điện thoại.

Cho con tham gia

Cho con đi chợ chọn rau, rửa rau, xếp bát, bóc đậu, trộn salad. Trẻ tự tay làm thường tò mò muốn nếm.

Giới thiệu món mới nhẹ nhàng

• Đặt một chút món mới cạnh món quen, không ép ăn.

• Để con ngửi, sờ, liếm cũng được tính là một bước.

• Có thể cần thử nhiều lần ở các bữa khác nhau thì con mới nhận ra món đó.

• Đổi cách chế biến: luộc, hấp, nướng, cắt hình khác nhau.

• Giấu rau vào món chỉ là mẹo hỗ trợ; đồng thời vẫn cho con thấy rau nguyên dạng để quen.

Chia khẩu phần nhỏ

Một bát đầy ắp dễ làm con ngán. Hãy xúc ít, ăn hết rồi xin thêm sẽ khiến con thấy mình làm được.

Cho con tự xúc

Dù đổ vãi, hãy để con tự cầm thìa, bốc tay với món phù hợp. Cảm giác tự chủ làm con muốn ăn hơn. Trẻ nhỏ cần được giám sát khi ăn để tránh nghẹn.

Cho vận động đủ

Chạy nhảy ngoài trời giúp con thấy đói thật sự.

Những điều không nên làm

Không nên — Vì sao — Thay bằng

Ép, quát, dọa, đánh — Con gắn bữa ăn với sợ hãi, càng chán — Giữ không khí vui, bình thản

Dỗ bằng tivi, điện thoại, đồ chơi — Con ăn không biết mình ăn — Ngồi bàn ăn, tập trung vào bữa

Chạy theo đút — Con không học tự ăn, bữa kéo dài — Cố định chỗ ngồi, cho con tự xúc

Thưởng bằng kẹo, bánh — Biến món ngọt thành "phần thưởng", món rau thành "hình phạt" — Khen bằng lời, ôm, cùng chơi

So sánh với bạn, anh chị — Con tủi thân, bố mẹ thêm lo — Nhìn vào chính tiến bộ của con

Cho ăn vặt, uống sữa sát bữa — Mất cảm giác đói — Giữ khoảng cách giữa các bữa

Nấu riêng món con thích mỗi lần con từ chối — Con học rằng từ chối là được món ngon — Luôn có ít nhất một món con quen trong bữa

Ép ăn hết bát — Con mất khả năng tự nhận no — Tôn trọng tín hiệu no của con

Tự ý dùng thuốc, siro, thực phẩm chức năng — Có thể không phù hợp hoặc có hại — Hỏi bác sĩ trước

Đừng lo lắng quá mức nếu một vài lần bạn phản ứng chưa tốt. Điều quan trọng là xu hướng chung trong nhiều tuần.

Một ngày ăn mẫu để tham khảo

Đây chỉ là gợi ý về nhịp bữa, không phải thực đơn bắt buộc, vì nhu cầu mỗi trẻ khác nhau:

Thời điểm — Gợi ý

Sáng — Bữa sáng có tinh bột (cháo, bún, bánh mì) cùng đạm và chút rau

Giữa buổi sáng — Bữa phụ nhỏ: trái cây, sữa chua hoặc bánh nhẹ

Trưa — Cơm hoặc cháo đặc, thịt/cá/trứng/đậu, rau, canh

Xế chiều — Bữa phụ nhỏ, không quá sát bữa tối

Tối — Tương tự bữa trưa, ăn không quá sát giờ ngủ

Trong ngày — Nước lọc đủ, hạn chế nước ngọt

Bố mẹ nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về lượng sữa và nhu cầu năng lượng phù hợp với độ tuổi và cân nặng của con.

Theo dõi bằng sổ ăn và đường tăng trưởng

Thay vì lo theo cảm giác, hãy theo dõi bằng thông tin cụ thể:

• Ghi lại trong khoảng một tuần: giờ ăn, con ăn gì, ăn ra sao, có uống sữa/ăn vặt không.

• Nhìn cả tuần chứ không nhìn từng bữa. Có thể bạn sẽ thấy con ăn đủ hơn mình tưởng.

• Cân và đo con theo lịch khám định kỳ, so với đường tăng trưởng của chính con trong sổ sức khỏe.

• Nếu con vui, chơi khỏe, lớn đều theo đường của mình, đó là tín hiệu tốt.

• Mang cuốn sổ này đi khi đến gặp bác sĩ, thông tin sẽ giúp bác sĩ rất nhiều.

Những hiểu lầm thường gặp

• "Con gầy là do biếng ăn, phải bồi bổ." Mỗi trẻ có vóc dáng khác nhau. Cần so với đường tăng trưởng của riêng con và hỏi bác sĩ.

• "Ăn càng nhiều càng tốt." Ép ăn quá mức không giúp con khỏe hơn và còn có thể gây ác cảm với bữa ăn.

• "Phải cho ăn thêm bữa đêm." Việc có cần hay không tùy từng trẻ; hãy hỏi bác sĩ thay vì tự ý.

• "Trẻ phải ăn hết mới ngoan." Ăn bao nhiêu là quyền của con, trong phạm vi bố mẹ đã chọn thức ăn.

• "Chỉ nhà mình mới thế." Rất nhiều gia đình trải qua giai đoạn này. Nói chuyện với bạn bè hoặc bác sĩ sẽ giúp bạn đỡ lo.

Việc làm ngay hôm nay

☐ Ghi lại ăn uống của con trong 3–7 ngày (giờ, món, lượng, ăn vặt, sữa).

☐ Đặt lại giờ ăn: cách nhau 2,5–3 tiếng, giữa bữa chỉ uống nước lọc.

☐ Tắt tivi, cất điện thoại trong bữa; cả nhà ngồi cùng bàn.

☐ Đặt giới hạn bữa ăn khoảng 20–30 phút và giữ đúng với thái độ bình thản.

☐ Cho con tham gia một việc nhỏ (rửa rau, xếp bát) trong bữa tối nay.

☐ Đặt một món mới với lượng rất nhỏ cạnh món con quen, không ép.

☐ Hẹn lịch cân đo định kỳ nếu đã lâu chưa đo.

Khi nào nên hỏi ý kiến bác sĩ

Hãy đưa con đi khám nếu con sụt cân hoặc đứng cân nhiều tuần, ăn rất ít kéo dài, hay nôn, tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài, hay sặc nghẹn khi ăn, mệt mỏi bất thường, sốt hay ốm vặt liên tục, hoặc bố mẹ cảm thấy "có gì đó không ổn". Đừng tự mua thuốc, vitamin hay thực phẩm bổ sung cho con khi chưa có ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Bài viết này không đưa ra chẩn đoán hay liều dùng.

Tài liệu mang tính tham khảo chung, không thay thế ý kiến của bác sĩ hay chuyên gia dinh dưỡng. Mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng.